آیا می دانید نسبت به نماز اهل خانه وظیفه دارید، قال الله تبارک و تعالی فی کتابه: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَقِبَةُ لِلتَّقْوَى‏ (آیه ۱۳۲ سوره مباركه طه) وخانواده ‏ات را به نماز فرمان ده و بر آن پایدار باش. ما از تو روزى نمى‏ خواهیم، (بلكه) ما تو را روزى مى‏ دهیم، و سرانجامِ (نیكو) براى (اهل) تقوا است.»



                     جلسه دوم:
          تفسیر آیه اول سوره حمد 

تفسیر سوره حمد: درس دوم

 آیه یکم

بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده ی مهربان.

نكته ها:

در میان اقوام و ملل مختلف، رسم است كه كارهای مهم و با ارزش را به نام بزرگی از بزرگان خویش كه مورد احترام و علاقه ی آنهاست، شروع می كنند تا آن كار میمون و مبارك گردد و به انجام رسد. البتّه آنان بر اساس اعتقادات صحیح یا فاسد خویش عمل می كنند.

گاهی به نام بت‌ها وطاغوت‌ها وگاهی با نام خدا و به دست اولیای خدا، كار را شروع می كنند.

چنانكه در جنگ خندق، اوّلین كلنگ را رسول خدا صلی الله علیه و آله بر زمین زد.  [۱]«بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» سر آغاز كتاب الهی است. «بِسْمِ اَللّهِ» نه تنها در ابتدای قرآن، بلكه در آغاز تمام كتاب‌های آسمانی بوده است. در سر لوحه ی كار و عمل همه ی انبیا «بِسْمِ اَللّهِ» قرار داشت. وقتی كشتی حضرت نوح در میان امواج طوفان به راه افتاد، نوح علیه السلام به یاران خود گفت: سوار شوید كه «بِسْمِ اَللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها» [۲] یعنی حركت و توقّف این كشتی با نام خداست. حضرت سلیمان علیه السلام نیز وقتی ملكه سبا را به ایمان فراخواند، دعوتنامه خود را با جمله ی «بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» [۳] آغاز نمود. حضرت علی علیه السلام فرمود: «بِسْمِ اَللّهِ» ، مایه بركت كارها و ترك آن موجب نافرجامی است.

همچنین آن حضرت به شخصی كه جمله ی «بسم اللّه» را می نوشت، فرمود: «جودها» آنرا نیكو بنویس. [۴] بر زبان آوردن «بِسْمِ اَللّهِ» در شروع هر كاری سفارش شده است؛ در خوردن و خوابیدن ونوشتن، سوارشدن بر مركب ومسافرت وبسیاری كارهای دیگر. حتّی اگر حیوانی بدون نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است و این رمز آن است كه خوراك انسان‌های هدف دار و موحّد نیز باید جهت الهی داشته باشد. در حدیث می خوانیم: «بِسْمِ اَللّهِ» را فراموش نكن، حتّی در نوشتن یك بیت شعر. و روایاتی در پاداش كسی كه اوّلین بار «بسم اللّه» را به كودك یاد بدهد، وارد شده است. [۵] سؤال: چرا در شروع هر كاری «بِسْمِ اَللّهِ» سفارش شده است؟ پاسخ: «بِسْمِ اَللّهِ» *آرم ونشانه ی مسلمانی است وباید همه كارهای او رنگ الهی داشته باشد.

همان گونه كه محصولات و كالاهای ساخت یك كارخانه، آرم و علامت آن كارخانه را دارد؛ خواه به صورت جزیی باشد یا كلّی. مثلاً یك كارخانه چینی سازی، علامت خود را روی تمام ظروف می زند، خواه ظرف‌های بزرگ باشد یا ظرف‌های كوچك. یا اینكه پرچم هر كشوری هم بر فراز ادارات و مدارس و پادگان‌های آن كشور است و هم بر فراز كشتی‌های آن كشور در دریاها، و هم بر روی میز اداری كارمندان. سؤال: آیا «بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» آیه‌ای مستقل است؟ پاسخ: به اعتقاد اهل بیت رسول اللّه علیهم السلام كه صد سال سابقه بر سایر رهبران فقهی مذاهب دارند و در راه خدا به شهادت رسیده و در قرآن نیز عصمت و پاكی آنها به صراحت بیان شده است، آیه «بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» آیه‌ای مستقل و جزء قرآن است. فخر رازی در تفسیر خویش شانزده دلیل آورده كه «بسم اللّه» جزء سوره است. آلوسی نیز همین اعتقاد را دارد. در مسند احمد نیز «بسم اللّه» جزء سوره شمرده شده است. [۶] برخی از افراد كه بسم اللّه را جزء سوره ندانسته و یا در نماز آن را ترك كرده اند، مورد اعتراض واقع شده اند. در مستدرك حاكم آمده است: روزی معاویه در نماز «بسم اللّه» نگفت، مردم به او اعتراض كردند كه «أ سرقت أم نیست» ، آیه را دزدیدی یا فراموش كردی؟ ! [۷] امامان معصوم علیهم السلام اصرار داشتند كه در نماز، بسم اللّه را بلند بگویند. امام باقر علیه السلام در مورد كسانی كه «بسم اللّه» را در نماز نمی خواندند و یا جزء سوره نمی شمردند، می فرمود: « سَرَقُوا أَکْرَمَ آیَهٍ » [۸] بهترین آیه قرآن را به سرقت بردند. در سنن بیهقی در ضمن حدیثی آمده است: چرا بعضی «بسم اللّه» را جزء سوره قرار نداده اند! [۹] شهید مطهّری قدس سره در تفسیر سوره حمد، ابن عباس، عاصم، كسایی، ابن عمر، ابن زبیر، عطاء، ابن طاووس، فخررازی وسیوطی را از جمله كسانی معرّفی می كند كه بسم اللّه را جزء سوره می دانستند. در تفسیر قرطبی از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «بسم اللّه» تاج سوره هاست. تنها در آغاز سوره برائت (سوره توبه) «بسم اللّه» نیامده و این به فرموده حضرت علی علیه السلام به خاطر آن است كه «بسم الله» كلمه امان و رحمت است، واعلام برائت از كفّار و مشركان، با اظهار محبّت ورحمت سازگار نیست.[۱۰]

سیمای «بِسْمِ اَللَّهِ»

۱. «بِسْمِ اَللّهِ» نشانگر رنگ وصبغه ی الهی وبیانگر جهت گیری توحیدی ماست.[۱۱] ۲. «بِسْمِ اَللّهِ» رمز توحید است وذكر نام دیگران به جای آن رمز كفر، و قرین كردن نام خدا بانام دیگران، نشانه ی شرك. نه در كنار نام خدا، نام دیگری را ببریم ونه به جای نام او.[۱۲]  ۳. «بِسْمِ اَللّهِ» رمز بقا ودوام است. زیرا هرچه رنگ خدایی نداشته باشد، فانی است. [۱۳]  ۴. «بِسْمِ اَللّهِ» رمز عشق به خدا وتوكّل به اوست. به كسی كه رحمان و رحیم است عشق می ورزیم و كارمان را با توكّل به او آغاز می كنیم، كه بردن نام او سبب جلب رحمت است. ۵. «بسم اللّه» رمز خروج از تكبّر و اظهار عجز به درگاه الهی است. ۶. «بسم اللّه» گام اوّل در مسیر بندگی و عبودیّت است.

۷. «بسم اللّه» مایه فرار شیطان است. كسی كه خدا را همراه داشت، شیطان در او مؤثّر نمی افتد. ۸. «بسم اللّه» عامل قداست یافتن كارها و بیمه كردن آنهاست. ۹. «بسم اللّه» ذكر خداست، یعنی خدایا! من تو را فراموش نكرده ام. ۱۰. «بسم اللّه» بیانگر انگیزه ماست، یعنی خدایا هدفم تو هستی نه مردم، نه طاغوت‌ها ونه جلوه‌ها و نه هوس ها. ۱۱. امام رضا علیه السلام فرمود: «بسم اللّه» به اسم اعظم الهی، از سیاهی چشم به سفیدی آن نزدیك تر است. [۱۴]

پیام ها:

۱- «بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» در آغاز سوره، رمز آن است كه مطالب سوره، از مبدأ حقّ و مظهر رحمت نازل شده است. ۲- «بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» در آغاز كتاب آسمانی، یعنی هدایت تنها با استعانت از او محقّق می شود. [۱۵]  ۳- «بِسْمِ اَللّهِ» كلامی كه سخن خداوند با مردم و سخن مردم با خدا، با آن شروع می شود. ۴- رحمت الهی همچون ذات او ابدی و همیشگی است. «اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» ۵- بیان رحمت الهی در قالب‌های گوناگون، نشانه ی اصرار بر رحمت است. (هم قالب «رحمن» ، هم قالب «رحیم» ) «اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ» ۶- شاید آوردن كلمه رحمان و رحیم در آغاز كتاب، نشانه این باشد كه قرآن جلوه‌ای از رحمت الهی است، همان گونه كه اصل آفرینش و بعثت جلوه لطف ورحمت اوست. «اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ»

منبع: تفسیر نور(۱۰جلدی) ، ج ۱



[۱] - بحار، ج ۲۰ ص ۲۱۸.

[۲] - هود، ۴۱.

[۳] - نمل، ۳۰.

[۴] - كنزالعمّال، ح ۲۹۵۵۸.

[۵] - تفسیربرهان، ج ۱، ص ۴۳.

[۶] - مسند احمد، ج ۳، ص ۱۷۷ و ج ۴، ص ۸۵.

[۷] - مستدرك، ج ۳، ص ۲۳۳.

[۸] - بحار، ج ۸۵، ص ۲۰.

[۹] - سنن بیهقی، ج ۲، ص ۵۰.

[۱۰] - تفسیر مجمع البیان و فخررازی.

[۱۱] - امام رضا علیه السلام می فرماید: بسم اللّه یعنی نشان بندگی خدا را بر خود می نهم. تفسیر نورالثقلین.

[۱۲] - نه فقط ذات او، بلكه نام او نیز از هر شریكی منزّه است؛ «سَبِّحِ اِسْمَ رَبِّكَ اَلْأَعْلَی» حتّی شروع كردن كار به نام خدا و محمد صلی الله علیه و آله ممنوع است. اثبات الهداة، ج ۷، ص ۴۸۲.

[۱۳] - «كُلُّ شَیْ ءٍ هالِكٌ إِلاّ وَجْهَهُ» قصص، ۸۸.

[۱۴] - تفسیر راهنما.

[۱۵] - شاید معنای اینكه می گویند: تمام قرآن در سوره حمد، و تمام سوره حمد در بسم اللّه، و تمام بسم اللّه در حرف (باء) خلاصه می شود، این باشد كه آفرینش هستی و هدایت آن، همه با استمداد از اوست. چنانكه رسالت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله نیز با نام او آغاز گردید. «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ»





طبقه بندی: تفسیره سوره حمد، 
برچسب ها: بسم الله، بسم الله الرحمن الرحیم، الرحمن الرحیم، تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم،
نوشته شده در تاریخ : چهارشنبه 30 مرداد 1392 | توسط : ابوالفضل حسن نژاد | نظرات()
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic